Οι κυριότερες επιστημονικές έρευνες, πάνω στις οποίες βασίστηκε η εκπαίδευση των ζώων γενικότερα και ειδι­κότερα των σκύλων.

Στις αρχές του 20ου αιώνα, ο Ρώσος φυσιοδίφης Ivan Pavlov (1849-1936) ασχολείται με την έρευνα και τη μελέτη μιας μορφής συμπεριφοράς, που λέγεται ανακλαστικό. Πειραματιζόμενος πάνω στη λειτουργία του πεπτικού συστήματος των σκύλων διαπίστωσε ότι εκκρίνουν σάλιο (φυσική αντίδραση) όταν βλέπουν τροφή αλλά πολλές φορές και χωρίς φυσιολογική αιτία που να δικαιολογεί την αντίδραση τους αυτή (π.χ. στο άκουσμα βημάτων του φύλακα που τους έφερνε το φαγητό). Παρατηρώντας όλη αυτή τη συμπεριφορά ο Pavlov ασχολήθηκε με τη συστηματική διερεύνηση της πιθανότητας τροποποίησης των ανακλαστικών με τη μάθηση. Έτσι λοιπόν πραγματοποίησε σειρά πειραμάτων, στα οποία παρουσίαζε στην αρχή στον πεινασμένο σκύλο ένα ουδέτερο ερέθισμα (π.χ. ήχος κουδουνιού), ώστε να σιγουρευτεί ότι ο σκύλος δεν θα εκκρίνει σάλιο πριν το πείραμα (συνήθως ο σκύλος στο άκουσμα του ήχου εμφάνιζε μια άσχετη αντίδραση). Έπειτα, κάθε φορά που του έδινε το φαγητό (φυσικό ερέθισμα) χτυπούσε ταυτόχρονα το κουδούνι (ουδέτερο ερέθισμα). Αυτό το επαναλάμβανε πολλές φορές. Τούτη η ταυτόχρονη παρουσίαση των δύο ερεθισμάτων (φυσικού, που προκαλούσε την φυσική αντίδραση της σιελόρροιας και ουδέτερου) δημιούργησε μεταξύ τους υποκατάστατη σύνδεση. Αργότερα, χτυπούσε το κουδούνι χωρίς να εμφανίζει τροφή. Ακόμη και τότε ο σκύλος παρήγαγε σάλιο, γιατί είχε συνδέσει τον ήχο με την τροφή - το ουδέτερο ερέθισμα (ήχος) προκαλούσε μόνο του τη φυσική αντίδραση (έκκριση σάλιου).
Η συν-εξάρτηση ανάμεσα στο ερέθισμα και αντίδραση οδήγησε το σκύλο στην υιοθέτηση μιας νέας μορφής συμπεριφοράς. Αυτό το είδος μάθησης ονομάστηκε εξαρτημένη ανακλαστική μάθηση ή κλασσική εξαρτημένη μάθηση.
Αν το ουδέτερο (ή αλλιώς εξαρτημένο) ερέθισμα (ήχος) παρουσιάζεται συστηματικά μόνο του χωρίς να ακολουθείται απ' το φυσικό (θέα τροφής), τότε η σύνδεση μεταξύ τους χάνει την ισχύ της και σταδιακά εξαφανίζεται. Όταν δηλαδή η εξαρτημένη μάθηση παύει, σιγά σιγά ο σκύλος σταματάει να εκκρίνει σάλιο.
Υπάρχουν όμως και μορφές αντιδράσεων του οργανισμού που εκδηλώνονται διαφορετικά από τα αντανακλαστικά, χωρίς δηλαδή τη μεσολάβηση ερεθίσματος, και εντάσσονται στην προσπάθεια του οργανισμού να γνωρίσει το περιβάλλον. Ο οργανισμός μέσα από κάποιες αρχικά τυχαίες συμπεριφορές υιοθετεί εκείνες τις μορφές συμπεριφοράς, που οδηγούν σε επιθυμητά αποτελέσματα. Επειδή μέσα από αυτές τις εκδηλώσεις ο οργανισμός «συντελεί» ή «ενεργεί» πάνω στο περιβάλλον, αυτές ονομάστηκαν εκδηλώσεις συμπεριφοράς.
Η συστηματική έρευνα απέδειξε ότι και αυτή η συμπεριφορά μπορούσε να τροποποιηθεί, με μια μέθοδο που ονομάστηκε συντελεστική μάθηση και την οποία μελέτησε ο ψυχολόγος B. F. Skinner (1904 – 1990) χρησιμοποιώντας στα πειράματά του το γνωστό ως «κλουβί του Skinner». Ένα συνηθισμένο κλουβί με ένα μοχλό στη μια πλευρά, τον οποίο μόλις το ζώο τον πιέσει εμφανίζεται τροφή.
Αναλυτικότερα, τοποθετούσε ένα ποντίκι, νηστικό για ένα 24ωρο μέσα στο κλουβί, το οποίο έκανε διάφορες κινήσεις άσκοπες (εκδηλώσεις αυθόρμητης ή συντελεστικής συμπεριφοράς), φυσικές όμως για το ζώο. Κάποια στιγμή το ποντίκι τυχαία πιέζει το μοχλό με άμεσο αποτέλεσμα την εμφάνιση τροφής, που είναι η αμοιβή του για την κίνηση που έκανε (πίεση μοχλού).
Μετά από αρκετές τέτοιες τυχαίες πιέσεις του μοχλού, που συνοδεύονται από την αμοιβή της τροφής (θετικό – ευχάριστο αποτέλεσμα), το ποντίκι άρχισε να συνδέει την ενέργεια της πίεσης του μοχλού με την προσφορά της τροφής και έτσι η κίνηση αυτή, άρχισε να έχει μεγαλύτερη πιθανότητα εμφάνισης από ότι άλλες κινήσεις. Έπειτα από πολλές επαναλήψεις, μαθαίνει κάθε φορά που πεινάει να πηγαίνει αμέσως στο μοχλό, η πίεση του οποίου σημαίνει αυτόματα και ικανοποίηση της πείνας του.
Καθοριστικό ρόλο στην απόκτηση αυτού του είδους μάθησης, της συντελεστικής δηλαδή, διαδραμάτισε η θετική ενίσχυση (εμφάνιση ευχάριστου ερεθίσματος τροφής). Η ενίσχυση όμως μπορεί να είναι και αρνητική, η οποία συνίσταται στην απομάκρυνση δυσάρεστου γεγονότος (π.χ. το ποντίκι μπορεί να μάθει να πιέζει το μοχλό για να σταματήσει το ηλεκτροσόκ (αρνητική ενίσχυση). Αν τυχόν η ενίσχυση σταματήσει να προσφέρεται συστηματικά, είναι πιθανό να οδηγήσει στη σταδιακή απόσβεση της αποκτηθείσας συμπεριφοράς.
Οι δύο αυτές θεωρίες, της κλασσικής υποκατάστασης, που βασίστηκε στις μελέτες Pavlov και της συντελεστικής υποκατάστασης με κύριο εκφραστή τον Skinner, αποτελούν τις κυριότερες μορφές ή τάσεις με τις οποίες διαδόθηκε ευρύτερα η λεγόμενη Συμπεριφοριστική (Μπιχεβιοριστική) Ψυχολογία,  η οποία βρήκε ευρύτατη εφαρμογή σε πολλούς τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας, όπως η εκπαίδευση ζώων.
Στις αρχές του Συμπεριφορισμού οφείλονται ορισμένα εξαιρετικά εντυπωσιακά και πρωτότυπα επιτεύγματα της εκπαίδευσης ζώων, όπως η εκμάθηση ομιλίας στους παπαγάλους, η αριθμητική γνώση ορισμένων σκυλιών και η εκπαίδευση περιστεριών από ισραηλινούς ψυχολόγους στην κατασκοπεία αραβικών στρατιωτικών εγκαταστάσεων κ.λπ.
Τέλος, αξίζει να αναφερθεί ότι ο Αριστοτέλης στα Πολιτικά επισημαίνει ότι ο άνθρωπος είναι το μοναδικό ζώο που είναι προικισμένο από τη φύση με το ΛΟΓΟ. Τα άλλα ζώα έχουν φωνή, άναρθρη κραυγή, ήχο που βγαίνει από το στόμα και με τον οποίο μπορούν να εκδηλώνουν ευχάριστα και δυσάρεστα συναισθήματα. Ο άνθρωπος όμως μπορεί, όχι μόνο να εκφράζει την δυσαρέσκεια και τη λύπη, αλλά να αντιλαμβάνεται το καλό και το κακό, το δίκαιο και το άδικο και να τα εκφράζει με το ΛΟΓΟ (λογική – σκέψη – κρίση). Το γνώρισμα, το προνόμιο του ΛΟΓΟΥ (και της λογικής σύλληψης και διατύπωσης σύνθετων νοημάτων) αντιδιαστέλλει τον άνθρωπο από κάθε άλλο ζωντανό οργανισμό, δίνοντάς του την δυνατότητα να δημιουργεί πολιτισμό.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
Κ. Πόρποδα: Γνωστική Ψυχολογία (Τ.1 η διαδικασία της μάθησης)
Ι. Παρασκευόπουλου: Κλινική Ψυχολογία
Carnwath, T.-J.D. Miller: Behavioral Psycotherapy in Primary Case
Wolfgang Kullman: Η Πολιτική Σκέψη του Αριστοτέλη

Πηγή:Mypet magazine #6